İsminin Menşei

Samsun’un eski ismi Amisos’tur. Bunu İyonyalılar (Miletliler) kurmuşlardır. Selçuklu Türkleri bu şehri fethedince yeni bir şehir kurmuşlar ve bu şehre Samsun ismini vermişlerdir. Samsun ismi Selçuklu Türklerinin verdiği özel bir isimdir. Eski ismi Aminos ile ne kelime olarak ne de mânâ olarak ilgisi yoktur. Türkler şehre Samsun, idârî taksimat bakımından da sancağa “Canik ili” demişlerdir.

Tarihi Çeşmedeki Yazı Dikkat Çekiyor

Samsun Arkeoloji ve Etnoğrafya Müzesi Araştırmacısı Emine YILMAZ'ın incelediği CANİK DEVGERİŞ KÖYÜ nde bulunan eski çeşmenin duvarındaki yazı dikkatlerden kaçmıyor:  YILMAZ eski çeşmenin duvarında ''SADECE YÜZÜNÜ DEĞİL, GÜNAHLARINI DA YIKA'' İfadesinin yazıldığını diğer karamanca yazılarında incelendiğini belirtiyor.

Samsun Arkeoloji ve Etnoğrafya Müzesi Araştırmacısı Emine YILMAZ 'Karaman Türklerinin Hristiyan dinine mensup olanları Karamanca adıyla anılan Türkçenin grek alfabesi ile yazımını kullandılar tıpkı Türkçeyi Arap alfabesi ile yazmak olan Osmanlıca gibi' diyor.

http://www.samsunbulten.com/tarihi-cesmedeki-yazi-dikkat-cekiyor-2268h.htm

Ömer Lütfü İYİGÜN

Prof. Dr. Ömer Lütfü İyigün, OMÜ Tıp Fakültesi, Beyin ve Sinir Cerrahisi (Nöroşirurji) Dalı Akademik Personeli.

1955 yılında Samsun Alaçam’da doğdu.

1980 yılında Ondokuz Mayıs Üniversitesi Tıp Fakültesi’ni bitirdi.

1980-1985 yılları arasında Ondokuz Mayıs Üniversitesi Tıp Fakültesi’nde Beyin ve Sinir

Cerrahisi uzmanlık eğitimi aldı.

1987 ‘de Ankara GATA’da askerlik hizmetini yaptı.

1988-1989 yıllarında Burdur Devlet Hastanesi’nde mecburi hizmet yaptı.

1989’da Ondokuz Mayıs Üniversitesi Tıp Fakültesi Beyin ve Sinir Cerrahisi’nde yardımcı

doçent olarak göreve başladı.

1991’de Zürih’te Prof. Dr. Gazi Yaşargil’in Kliniğinde Vasküler Cerrahi eğitimi aldı.

1998-1999 yıllarında Zürih ve Dublin’de Görüntüleme Sistemleri ve Endovasküler

Girişimler üzerine kurslara katıldı.

1995 yılında doçent, 2001 yılında profesör oldu.

Halen aynı göreve devam etmektedir.

Evli ve 2 çocuk babasıdır.

http://hastane.omu.edu.tr/bolumler/beyincerrahi/07-ozgecmisler.pdf

Sivrihisar’lı Mülazım (Teğmen) Ahmet Hamdi Bey

(Mülazım(Teğmen)Ahmet Hamdi Bey(AYKER)” Halil İbrahim oğlu,1316-(1900) SİVRİHİSAR doğumludur.)

"Ben o zaman 20-22 yaşlarında idim. Rumlar bize aman vermiyorlardı, hatta evlerimizden bile çıkamıyorduk. Rumlar azmış ve Rum Pontus Hükûmetini kurmak için komiteler meydana getirmişlerdi. Biz Rumların vaziyetleri karşısında bocalayıp duruyorduk. Silahımız yoktu ama buna rağmen biz gençler boş durmadık. Çevremizdeki köylerden gençler topladık; özellikle bileği kalın gençlere sorumluluk verdik. Ve biz de Rumlara dirlik vermemeye başladık." (O günkü faaliyetlerde bizzat görev alan Recep Ünlü) 


 İngilizler 9 Mart 1919 tarihinde Samsun’a 200 kişilik askerî birlik çıkarmışlar, bir müfreze de Merzifon’a göndermişlerdi. Kurtuluş Savaşı öncesi, çoğu Rum olmak üzere,50-60 kadar çete, Samsun sancağı içinde, huzur ve asayişi kökünden sarsmıştı.

Rum Pontus çetelerinin saldırıları şiddetlenince, bu durumu ulusal onura yediremeyen Samsun'daki 15.Tümen Makinalı Tüfek Takım Komutanı Mülazım (Teğmen) Hamdi Efendi birliğinin bütün erlerini, silah ve cephanesini yanına alarak 17-18 Mart gecesi dağa çıktı. Mahmur Dağı'na doğru Rum çetelerinin üzerine yürüdü. Bu durumdan kuşkulanan Rum Pontus çetelerinin liderleri İngilizlerden, büyük bir yaygara ile güvenliklerinin sağlanması için yardım istediler. 19 Mart günü Samsun açıklarında bekleyen bir İngiliz gemisinden kente 100 asker çıkarıldı. 

Bu olay Kurtuluş savaşının ilk kıvılcımı ve ilk direnişi göstermesi bakımından çok önemli bir olaydır. Bu olaydan sonra İngilizler dikkatlerini bu bölgeye çekti ve İngiliz Yüksek Komiserliği’nin de Türk halkının silâhlandığı konusundaki şikâyetleri arttı.

Teğmen Hamdi birlik komutanının uyarıları ile birliğe döndü ise de onun bu davranışı İngilizlerce İstanbul'a Osmanlı Hükûmetine şikâyet edildi. Bu durum Türklerin soykırıma geçtikleri biçiminde duyuruldu. Türklerin Rumları öldürme hazırlığı içinde oldukları yalanları ile dolu raporların işgal kuvvetlerinin temsilcilerine bildirmesi "Canik Bölgesi Asayiş Dosyası" adıyla bir raporun hazırlanmasına neden oldu. Aynı günlerde İtilaf Devletleri sadarete başvurarak Samsun ve civarında bulunan Rum köylerine Türk çetelerince saldırıldığını, hükümetin güvenliği sağlamaması hãlinde söz konusu bölgeyi işgal edeceklerini bildirince, kaygılanan Damat Ferit Paşa, Dahiliye Nazırı Mehmet Ali Beyin tavsiyesi ile bölgeye Mustafa Kemal Paşayı göndermeyi kararlaştırdı.

 
Atatürk'ün Samsun'a gidişinin nedeni 

Dönemin şartları içinde Samsun ve dolayları mütareke Türkiye'sinin en çapraşık çete faaliyetlerine sahne olan ilimizdi. Mevcut çete faaliyetlerinin çoğunluğunu Pontusçu Rumlar oluşturmaktaydı. Mustafa Kemal Paşa'nın, IX. Ordu müfettişliğine atanmasının başlıca nedeni de bu yöredeki Rumları, orada yaşayan Türklere karşı korumak ve Anadolu'da kurulmakta olan milli cemiyetleri dağıtmaktı.

30 Nisan 1919'da 9. Ordu Müfettişliğine atanan Mustafa Kemal, Samsun'a, görev bölgesindeki iç huzuru sağlamak, silah ve cephaneleri toplamak, vatandaşlara silah dağıtılmasını engellemek ve bunu yapan kuruluşları ortadan kaldırmak üzere gönderildi. 

Atatürk beraberindeki 18 kişi ile 16 Mayıs 1919 Cuma günü öğleden sonra “Bandırma” adındaki eski bir vapurla Galata rıhtımından ayrılır. 17Mayıs 1919 Cumartesi günü Bandırma Vapuru saat 21.40 sıralarında İnebolu’ya varır. 19 Mayıs 1919 Pazartesi günü beklenen yolculuğun sonuna gelinir. 

Atatürk, Samsun’dan, bekli de ilk raporunu 22 Mayıs 1919 da, İstanbul hükümete verir. 
Raporda: “ İngiliz kıtasının, Samsun’ a çıkması üzerine, memleketin yabancı istilasına uğradığı hissine kapılan ve Rum taşkınlıklarına kızan, 15. fırka (Tümen) makineli Tüfek Subayı Ahmet Hamdi Efendi, Rum çetelerinin, Türk Köylerine ve halkına yapmakta oldukları zulüm ve tecavüzden üzülerek, bir makineli tüfek ve emrindeki askerlerle, 17-18 Mart gecesi dağa çıkmıştır. “ şeklinde göndermiştir.

Kurtuluş Savaşı’nda, ilk kıvılcımı yakan, Sivrihisar’lı, Yedek Subay,ın bu kahramanlığı, Genel Kurmay Başkanlarımızdan, Rahmetli Fevzi Çakmak Paşa’nın, anılarında da görmek mümkündür.

Sabahattin Selek,”Anadolu İhtilâli”, İstanbul, 1981, sayfa.206. da;”Türk Makineli Tüfek birliğinden Sivrihisar’lı Mülazım (Teğmen) Ahmet Hamdi Bey, adındaki bir teğmenin askerlerini alarak dağa çıkması ve kurtuluş savaşının ilk kıvılcımını ve ilk direnişini göstermesi bakımından çok önemli bir olaydır”demiştir.

Kamuran Gürün ise; “Savaşan Dünya ve Türkiye” adlı kitabında,Mülazım Ahmet Hamdi Bey, dağa çıkarak, “İngilizlere nota verdirmesine”, “Mustafa Kemal Paşa’nın görevlendirilmesine”, “KURTULUŞ SAVAŞI’ NIN, DOLAYISIYLA DA OLSA, BAŞLANGICINA SEBEP OLMUŞ OLUYORDU.” ifadelerini kullanmıştır. 

Ahmet Hamdi Bey’e, Kurtuluş Savaşı’ndaki başarılarından dolayı, 24 Şubat 1926’ da T.B.M.M tarafından, 2094 sayılı berat’ la kırmızı şeritli İstiklal Madalyası verildi. 

1922 de zabit yapıldı.1923’te de terhis oldu. Ancak 22 Mayıs 1942 de (2.Dünya Savaşı sırasında) ihtiyat olarak tekrar askere çağrıldı. Ağustos 1942de terhis edildi. İzmir’e yerleşti.
19 Mayıs 1919, tam bağımsızlığın başlangıcıdır. Bu başlangıç, 29 Ekim 1923'te sonlanmış ve ilk meyvesini vermiştir.Adı “CUMHURİYET’tir. Hürriyet ve özgürlük kavramları, Cumhuriyetle yerine oturmuş, ulusumuz hak ettiği yönetime kavuşmuştur. 

Ne vatan-millet aşkı diye rol yapan mafyaların, ne din simsarlarının, ne ulus ve mezhep ayrılıkçısı bölücülerin, ne de dış güçlerin yıkamayacağı bir kaledir TÜRKİYE CUMHURİYETİ. Bu kalenin duvarları; bilim ve mantık, Askerleri yılmaz savaşçı, Topraklarındaki su şehit kanıdır. Bu kalenin derdi uygar toplumlar düzeyinin üstüne çıkmaktır. Kumandanı ve örnek insanıysa Mustafa Kemal ATATÜRK'tür!.. 

http://mehmetbilgehanmerki.blogspot.com/2011/06/onlari-unutmayin-25.html

Tarladan Reji İşçisine Tütün Emeği

Kartpostallarda Osmanlı İşçileri

 Samsun Reji Fabrikası 1887 yılında inşa edilmiş. Refik Baskın’ın Samsun Yerel Tarih Grubu tarafından hazırlanmış Reji adlı kitapta yer alan “Tarladan Reji işçisine tütün emeği,” yazısından aktarıyorum. “Samsun’da ilk işçi sınıfı bilinci ve buna bağlı olarak ilk işçi eylemleri elbette Reji işçileri arasında ortaya çıkmıştır.” Samsun Reji işçileri tarihinde bilinen ilk grev, diğer bir çok iş kolunda olduğu gibi 1908 yılında yapılıyor. Bu grev sırasında Samsun Tütün İşçileri Sendikası da kuruluyor. Samsun tütün ticarethanelerinde çalışan işçiler, greve başladıktan sonra bir bildiri yayınlayarak; 12 kişilik bir yönetim kuruluna sahip bir sendika kurduklarını bildiriyorlar. Reji İdaresi ve American Tobacco Company’nin yanı sıra, diğer ticarethanelerin de artık işçi taleplerini sendikaya bildirmek zorunda olduklarını, sendikasız işçilerin atölyelerde çalıştırılmasına izin verilmeyeceğini açıklıyorlar. Daha sonraki dönemler, bu kartpostalın zamanından çok uzak....

Samsun Reji işçilerini kanlı canlı tanımamısı sağlayan yukarıdaki kartpostal Hakan Akçaoğlu koleksiyonundan ödünç alındı. Üzerine düşülen not 1906, bir ihtimal yayınlandığı tarih. Osmanlı İmparatorluğu’nda kartpostal yayıncılığı, işçi sınıfı tarihimize de önemli bir miras bıraktı. Çeşitli yayınlarda karşımıza tek tek de olsa çıkıyorlar. Ama bunları daha biraraya getirip, dönemin üretim ve sanayi yaşamına da ışık tutacak bir kitap haline getiren olmadı. İlgilenen olur mu dersiniz? İşçi konuları bu ara nedense pek az kişinin ilgisini çekiyor da...

(Mayıs 2008 tarihli Toplumsal Tarih dergisinde yayınlanan "Resimli Roman: Konumuz İşçiler," çalışmasından bir bölüm)

/Gökhan AKCURA

http://gokhanakcura.blogspot.com/2008/05/yaasin-1-mayis.html

Sivrihisar’lı Mülazım (Teğmen) Ahmet Hamdi Bey

İngilizler 9 Mart 1919 tarihinde Samsun’a 200 kişilik askerî birlik çıkarmışlar, bir müfreze de Merzifon’a göndermişlerdi. Kurtuluş Savaşı öncesi, çoğu Rum olmak üzere,50-60 kadar çete, Samsun sancağı içinde, huzur ve asayişi kökünden sarsmıştı. Bu gelişmelere ilk tepki, 17-18 Mart 1919 gecesi, Samsun’daki, Türk Birliği’nden geldi. Türk Makineli Tüfek birliğinden Mülazım (Teğmen) Ahmet Hamdi Bey, adında bir teğmen askerlerini alarak dağa çıkmıştı. Bu olay Kurtuluş savaşının ilk kıvılcımı ve ilk direnişi göstermesi bakımından çok önemli bir olaydır. Bu olaydan sonra İngilizler dikkatlerini bu bölgeye çekti ve İngiliz Yüksek Komiserliği’nin de Türk halkının silâhlandığı konusundaki şikâyetleri arttı.

Atatürk beraberindeki 18 kişi ile 16 Mayıs 1919 Cuma günü öğleden sonra “Bandırma” adındaki eski bir vapurla Galata rıhtımından ayrılır. 17 Mayıs 1919 Cumartesi günü Bandırma Vapuru saat 21.40 sıralarında İnebolu’ya varır. 19 Mayıs 1919 Pazartesi günü beklenen yolculuğun sonuna gelinir.

Atatürk, Samsun’dan, bekli de ilk raporunu 22 Mayıs 1919 da, İstanbul hükümete verir. Raporda: “ İngiliz kıtasının, Samsun’ a çıkması üzerine, memleketin yabancı istilasına uğradığı hissine kapılan ve Rum taşkınlıklarına kızan, 15. fırka (Tümen) makineli Tüfek Subayı Ahmet Hamdi Efendi, Rum çetelerinin, Türk Köylerine ve halkına yapmakta oldukları zulüm ve tecavüzden üzülerek, bir makineli tüfek ve emrindeki askerlerle, 17-18 Mart gecesi dağa çıkmıştır. “ şeklinde göndermiştir.

Mülazım(Teğmen)Ahmet Hamdi Bey(AYKER)” Halil İbrahim oğlu,1316-(1900) SİVRİHİSAR doğumludur.

Kurtuluş Savaşı’nda, ilk kıvılcımı yakan, Sivrihisar’lı, Yedek Subay,ın bu kahramanlığı, Genel Kurmay Başkanlarımızdan, Rahmetli Fevzi Çakmak Paşa’nın, anılarında da görmek mümkündür.

Sabahattin Selek,”Anadolu İhtilâli”, İstanbul, 1981, sayfa.206. da;”Türk Makineli Tüfek birliğinden Sivrihisar’lı Mülazım (Teğmen) Ahmet Hamdi Bey, adındaki bir teğmenin askerlerini alarak dağa çıkması ve kurtuluş savaşının ilk kıvılcımını ve ilk direnişini göstermesi bakımından çok önemli bir olaydır”demiştir.

Kamuran Gürün ise; “Savaşan Dünya ve Türkiye” adlı kitabında,Mülazım Ahmet Hamdi Bey, dağa çıkarak, “İngilizlere nota verdirmesine”, “Mustafa Kemal Paşa’nın görevlendirilmesine”, “KURTULUŞ SAVAŞI’ NIN, DOLAYISIYLA DA OLSA, BAŞLANGICINA SEBEP OLMUŞ OLUYORDU.” ifadelerini kullanmıştır.

Ahmet Hamdi Bey’e, Kurtuluş Savaşı’ndaki başarılarından dolayı, 24 Şubat 1926’ da T.B.M.M tarafından, 2094 sayılı berat’ la kırmızı şeritli İstiklal Madalyası verildi.

1922 de zabit yapıldı. 1923’te de terhis oldu. Ancak 22 Mayıs 1942 de (2.Dünya Savaşı sırasında) ihtiyat olarak tekrar askere çağrıldı. Ağustos 1942'de terhis edildi. İzmir’e yerleşti.

19 Mayıs 1919, tam bağımsızlığın başlangıcıdır. Bu başlangıç, 29 Ekim 1923'te sonlanmış ve ilk meyvesini vermiştir.Adı “CUMHURİYET’tir. Hürriyet ve özgürlük kavramları, Cumhuriyetle yerine oturmuş, ulusumuz hak ettiği yönetime kavuşmuştur.

Ne vatan-millet aşkı diye rol yapan mafyaların, ne din simsarlarının, ne ulus ve mezhep ayrılıkçısı bölücülerin, ne de dış güçlerin yıkamayacağı bir kaledir TÜRKİYE CUMHURİYETİ. Bu kalenin duvarları; bilim ve mantık, Askerleri yılmaz savaşçı, Topraklarındaki su şehit kanıdır. Bu kalenin derdi uygar toplumlar düzeyinin üstüne çıkmaktır. Kumandanı ve örnek insanıysa Mustafa Kemal ATATÜRK'tür!..

Saygılarımla

/Necmi GÜNAY

http://sivrihisarliyiz.blogcu.com/sivrihisar-li-mulazim-tegmen-ahmet-hamdi-bey/7335919

“Bir Zamanlar Ordu (Anılar)” Kitabında Samsun

Bir Zamanlar Ordu

“Karadeniz sahilinde tekerlekli araçlar için yol yoktu. Kuzeydoğu cephesine askeri malzeme sevk etmek için kayıklardan faydalanmak düşünüldü ve örgütlenildi. Her kayıkta bir reisle iki tayfa, askerliğini bu görevde yapacaktı. Bu küçük tekneler Samsun-Trabzon-Rize arasında iyi çalıştılar ve görevlerini yaptılar.

Böylece Rus torpidolarıyla bizim kayıklar arasında yıllarca süren bir kedi-fare oyunu başladı. Sahilden açılmak kayıklar için büyük tedbirsizlikti. Gecenin karanlığında heyula gibi beliriveriyorlardı. O zaman yapacak iki şey kalıyordu; ya kayığı batırıp intihar etmek ya da teslim olmak.” (s.12-13)

Muhacirlik şimdi büktü belumi

Hayın Urus yaktı yıktı evumi

Dünya Savaşı sırasında Rus orduları Doğu Anadolu ve Doğu Karadeniz kıyılarını işgal ettiler. 14 Nisan 1916’ da Trabzon’a Rus ordularının girmesiyle birlikte, binlerce aile batıya doğru büyük bir göç başlattı. Ordu’dan Kastamonu’ya kadar, hemen hemen her yerleşim birimine dağılan Doğukaradenizli göçmenlerin büyük bölümü 24 Nisan 1918 tarihli Brest-Litovsk anlaşması sonucu Rus Ordularının çekilmesiyle birlikte yurtlarına döndüler. Göçmenlerin bir bölümü ise yurtlarına dönmeyip göç ettikleri yerlere yerleştiler.

Bu, Ruslara tutsak olmaktan kaçan yüz binlerin göçüydü. İzlediği yollarda çaresizlik, hastalık, açlık ve ölüm vardı bu bozgunun. Gölonsa’nın önünde kıçları kuma çekili otuz altışar karış boyundaki iki kayıkla kol kuvveti, rüzgâr yardımı ve Tanrı’nın inayetiyle uzun ve yorucu bir yolculuğa hazırlanılıyordu.

Yola çıkacak aileler yanlarına yalnızca en gerekli eşyalarını almak zorundaydılar; yatak, çamaşır ve birkaç kap kacak. Bizim bir yatak dengi, bir çamaşır sandığı, iki sepet ve bir de ayı postumuz vardı götürecek. Av çiftesini de ben elimle yerleştirdim dengin içine.

Ağabeyim Ali Sait Bey, Donanma dergilerini bir güzel yaktı bahçede. Ruslara askeri bilgi olabilirmiş bunlar!  O, bizimle gelemiyordu. Kaymakamlıkça Göneşera nahiye merkezindeki erzak ambarını koruma görevi verilmişti. Anneme yol harçlığı olarak birer liralık iki altın be birer liralık iki banknot verdi. “Önce banknotları harcayın” demeyi de unutmadı. Ben şaşırdım; ilk kez gördüğüm bu banknotlar cicili bicili, yepyeni kâğıtlardı ve üzerlerinde altı ay sonra altın lira ile değiştirilebileceği yazılıydı. Altını da zamanın Maliye bakanı Cavit Bey imzalamıştı. Neden inanmıyorlardı buna? Oysa zaman ağabeyimi haklı çıkardı ve bu banknotların altınla değiştirilmesi hiçbir zaman mümkün olmadı.

Evet, bir güz sabahı düştük yollara. Büyük göç bizimle başladı Karadeniz kıyısında. Tarih Eylül 1915.

Eskilerin “sümbüli” dedikleri kapalı ve sıkıcı bir hava vardı o güz sabahı. Denizin yüzü gülmüyordu ama hiç değilse uslu duruyordu. İlk hedef Ordu’ydu. Ondan sonra bakalım Tanrı ne gösterirdi.

Yolculuk günlerce sürecekti. Rus gemileri yüzünden kıyıya yakın gitmek, geceyi de karada geçirmek gerekiyordu. Mevsim de ilerlemişti kışa doğru; fırtınalar da hesaba katılmalıydı. Kayıkların kıç üstlerine kilimler serilmiş, minder ve yastıklar atılmıştı. Ve kayıklar denize itildi; tayfalar ve reisler yerlerini aldılar. Teknelerin başı batıya döndü, kısmet bu kadarmış. Sürmene!

Yorumlananların hepsi geldi başımıza. Rus gemilerinden mi kaçmadık, fırtınaya mı tutulmadık, yağmur altında uzun yollar mı tepmedik… Vakfıkebir’e doğru karayel esti, yağmur başladı. Bizi kayıklardan çıkardılar. Onlar bata çıka denizden, biz karadan, yorgun ve sırılsıklam ulaştık kasabaya. Tirebolu yakınlarında gemilerden zorlukla kaçıp gizlendik. Bütün bunlar bana eğlenceli geliyordu. Uykumuz gelince annemin bir dizine Samiye, ötekine de ben koyuyorduk başımızı; oh! mışıl mışıl uyuyorduk, kayığın kıç üstünde. Sonunda bir gün Ordu’yu bulduk.

Ordu’da birkaç gün Vahap Süreyya Bucak’ın evinde konuk olduk. Sonra İbrahim Reisler’in evlerinden birini tuttular bize. Bu ev o zamanlar Fidangör’den Hüküme Konağı’na giden yolun üzerinde tek başınaydı. Bu evde çok az kaldık (on bir gün.) Mahallenin Rum çocuklarıyla kaydırak ve top oynuyordum. Geceleri yorgun argın ayı postunun üstüne seriliyordum.

Kısa bir süre sonra ailenin büyükleri ne düşündüler bilmem, Samsun’a gitmeye karar verildi. Yine kayıklarla düştük yollara.

Vona’da sütlimandı deniz. Buruna vardık, sert bir karayel fırtınası başladı. Bocaladık. Çeşmeönü’nde karaya çektik kayıkları. Tam bir hafta denizin düzelmesini bekledik burada. Sahildeki camide yatıp kalkıyorduk. Arada Vona’ya (Perşembe) gidip geliyorduk yürüyerek. Hava açınca yeniden düştük yolla. Vona ve Yason burunlarını aşıp Fatsa’ya vardık. Akşam yakındı. Kayıkları kumluğa baştankara ettiler. Yöre halkı birden başımıza üşüştü. Muhacirler gelmişti! Evlerine konuk etmek istiyorlardı. Bizim ise Allah için muhacir denecek bir tarafımız yoktu. Üstümüz başımız, sağlığımız yerindeydi, hatta neşeliydik de. Bu halimizi yadırgadı biraz Fatsalılar.

Biz ailecek, Topaloğlu Ali Bey’in evine konuk olduk. Evde sofralar kuruldu hemen. Yemekler bol ve güzeldi ama o akşam yediğim karalâhana diblesinin tadını yıllarca unutamadım. Kalın ve yumuşacık yataklar serildi altımıza. Ertesi sabah yine açıldık denize. Ünye, Çaltı burnu ve Samsun...” (s.17-18-19)

Samsun Günleri

(…)

“Samsun, kış mevsimiyle birlikte kalabalıklaştı. Meydanlar, sokaklar, mahalle araları Rize, Sürmene, Trabzon şivesiyle konuşanlarla doldu. Saathane Meydanı günün her saatinde mahşeri andırıyordu. Pazar kuruluyordu orada. Neler alınıp satılmıyordu ki; eski elbiseler, ev eşyaları, giyecekler. Kağıt paranın da değeri git gide düşüyordu. Bir gün, anımsıyorum, belediye tellalları bağıra bağıra dolaştılar mahalleleri: “Osmanlı lirasının (kağıt para) değeri 108 kuruştan 100 kuruşa düşmüştür, duyduk duymadık demeyin…” (s.21)

Pahalılık her gün artıyor, yiyecek maddeleri de bulunmaz oluyordu. Hükümet bir süre sonra muhacirlere parasız “vesika ekmeği” dağıtmaya başladı. Her gün ekmeğin dağıtıldığı fırının önünde toplaşır, kepenklerin açılmasının beklerdik. Fırıncı tek tek adlarımızı okurdu; Cennetkuşuzade Melek Hanım… Osmanefendizade Fevzi Efendi… Zade… Zade.. zadegandan (soylu) meydana gelen bir muhacir topluluğu idik! Bu biraz gülünç oluyordu.

Besin darlığı çekiyordu halk. Karaborsaya para dayanmıyordu. Çocuklar şiş karınlı ve sıskaydılar. Bahar gelince herkes kırlara yayıldı. Ellerinde kör bıçaklar, yenebilecek yeşillik arıyorlardı; kazayağı, karahindiba vb…

Samsun Divanı Harbi, asker kaçaklarını idama mahkûm ediyordu. Ölüm cezası o kadar çoğalmıştı ki, Saathane Meydanı’nın deniz yönündeki caminin (Büyük Cami) taş duvarları önünde sık sık darağaçları sıralanıyordu. İpe çekilenler göğüslerinde yaftaları, akşama dek asılı kalıyordu. Ama bu yıldırma gösterisi istenilen etkiyi yaratmaktan uzaktı. Dağlar asker kaçaklarıyla doluydu.

Ağabeyim bahara doğru Samsun’a geldi. Yaşadıklarını uzun uzun anlattı. Rus ordusunun öncüleri Göneşera’ya yaklaştıklarında emir gereği ambarı ateşe vermiş ağabeyim ama halk yanmadan yağmalayıvermiş yiyecekleri. “Yağmacılar haklıydı” diyor ağabeyim, ambarda yığın yığın peksimet çuvalları, kavurma tenekeleri, şeker, zeytin stokları vardı. Asker de halk da açtı.”

Ağabeyim göç kafileleriyle günlerce yol yürümüştü. Gördüklerini, yaşadıklarını anlattı: “Yorgunluk, açlık ve hastalık eziyor, kırıyordu insanları. Yürümek, barınacak, beslenecek bir yer bulmak çok zorundaydılar. Bunun için de önceki kafileleri geçmek gerekiyordu. Çoğu yalınayaktılar. Geceleri açıkta titreşerek birbirine sokulanlar vardı.”

Göç, sahil boyu durmadan akan bir sel gibi devam etmiş. Bu akışın yoğun günlerinde öyle acıklı olaylar olmuş ki söylemeye dilim varmaz, yürek dayanmaz. Ağabeyim, “Birbirini yitirenlerin seslerini, sızlanışlarını duyuyorduk” diyordu. Bağrışıyorlarmış avaz avaz: “Haticeee, kiz Haticeee, nereysun?” Bir kadın rast geldiğine sorup duruyormuş: “Uşağumu gördünüz mü? Aha şuncacık Ali’mi he! Haburadaydı demincek? Sonra dört bir yana sesleniyormuş: “Aliii, Aliii.” Bu kaybolan ya da bırakılan çocukları sonradan Trabzon Valiliği topladı ve açtığı Yetimler Evine (Dar-ul Eytam) yerleştirdi. Orada barındılar, okudular ya da sanatkâr oldular. Birçoğu da yollarda öldü tabi.

“Ve göçmenler yorgun, soluk soluğa, ter içinde yürüdüler, yürüdüler. Arkalarında Ruslar, ağır ağır izledi bu yürüyüşü. Bu Harşit Irmağı (Trabzon- Giresun sınırı)’na dek sürdü. Bu arada çetin savunmalar yaptı Osmanlı Ordusu. Of’taki savunma ise bir başka oldu. Oflular, kadını kızı, ihtiyarı genci, yurtlarını haftalarca savundular. Karşılarında çok üstün kara kuvvetleri vardı. Üstelik Rus Kruvazörleri denizden toplarıyla vuruyorlardı. Kahramanca dayandı Oflular ama sonunda yenildiler. Ölen öldü, kaçan kaçtı, kaçamayan tutsak oldu ve bir türkü dolaşır oldu dilden dile: “Muhacirlik şimdi büktü belumi…” Ağabeyim böyle anlatıyordu.

Bahar geçti, yaz geldi Samsun’da.

Ufak para darlığı günden güne artıyordu. Banknot lira bozdurmak ancak esnaftan paranın dörtte üçü tutarında mal satın almakla mümkün olabiliyordu. Daha küçük değerde kağıt paralar henüz basılmamıştı. Sorun önemliydi. Aile büyükleri düşündüler ve şöyle bir çare buldular; Banknotun tümüyle bir şeyler alıp, ufak para karşılığında satmak! Zararına da olsa sonuç yararlı olacaktı, ufak para elde edilmiş olacaktı en azından, kâr edilirse de ne âlâ!

İş Sedat’la benim sırtıma yüklendi. Önce ekmek alıp sattık Saathane Meydanı’nda. Sonra hıyar ticaretine döktük işi! Sepetin birer kulpundan tutarak mahallelerde dolaşıyorduk:

“Hıyaarrr… Salatalık hıyarlaaarrr!.”

Akşama dek yorgunluktan iflahımız kesiliyordu. Satılan satılıyor, satılmayan evlere bölüştürülüyordu. İlk günler eğlenceli bulduk işi ama kısa zamanda tadı kaçtı. Bununla beraber bu angarya işini biraz daha sürdürdük. Derken Samsun’u kırıp geçiren sıtma bizim yakamıza da yapıştı. Kinin azdı ya da bulabilen de kullanmayı mı bilemiyordu nedir, kurtulamıyordu kolay kolay bu afetin elinden.

Biz evcek, birimiz kalkar sıtma nöbetinden, üçümüz serilirdik yatağa… Kimimiz iki üç yorgan altında tir tir titrerken, kimimiz kan ter içinde kıvranırdı. Bir dert ki düşman başına. Samsun denildi mi, bu sıtmayı hatırlar, ürperirim.” (s.22-24)

Yeniden Ordu’ya

Güz geldi dayandı. Bir düşüncedir aldı aileyi, bu kışı da mı Samsun’da geçirecektik? Devlet, ağabeyimin aylığını ödüyordu ama bu geçim sıkıntısını aşmamıza yetmiyordu. Uygun bir yere tayin edilebilse her şey yoluna girerdi herhalde. 1916 yılının Eylül ayında bir gün ağabeyim müjdeyi verdi: Ordu ilçesi (Ordu ilimiz o yıllarda Canik Sancağının bir ilçesiydi.) tapu memurluğuna atanmıştı. “Hemen hazırlanalım, kayığı bile tuttum” dedi.

Hazırlanmanın lafı mı olur, kuş ol uç, deseler, uçacağız sevinçten. Eşya diye de ne vardı ki ortada; iki saat bile sürmedi toplanmamız. Tutulan kayık, askeri nakliyatta çalışan, Oedu’nun Kirazlimanı mahallesinden Parmaksız Ali Reis’in idi.

Bir ikindi üzeri Samsun geride kaldı… Yüzlerimiz gülüyor, mutlu ve gelecekten umutluyuz. Denize güle oynaya açıldık ama Çaltı’ya doğru rüzgâr sertleşti. Akşam karanlığıyla dalgalar büyüdü. Reis tekneyi karaya çekmeye karar verdi. Sığ bir yerden yanaştık karaya. Kayığın karnı kumlara değince, Şükrü Çavuş bizleri sırtında taşıdı karaya. Sonra kayığı çektik elbirliğiyle. Bunu tam zamanında yapmışız, karayel fırtınası olanca hızıyla patladı. Karanlıklar içinde deniz uğulduyordu. Tekne feleklerin üzerine alındı, serenin üstüne tente gerildi. Serenin ortasına asılan denizci feneri ışıtmaya başladı içeriyi. Biz yolcular, kıç üstüne yerleştik. Gemiciler ambardaki yerlerini aldılar. Denizi, rüzgârı ve tentedeki yağmur tıpırtısını dinleyerek uyuduk bir güzelce.

Sabahleyin ortalığı gözden geçirdim. Ortalama beş yüz metre genişliğinde bir kumsal uzanıp gidiyordu iki yöne. Yer yer küçük göller vardı. Arkamızı sık bir orman kaplamıştı. Görünürde ne köy vardı ne de ekili bir yer. İn cin top oynuyordu ortalıkta. Biz bu ıssızlıkta bir küçük kayığa sığınmış, başımıza gelecekleri bekliyorduk. Orman hiç de güven vermiyordu insana. O zamanlar Çaltı ormanları Rum çetecilere sığınak olmuştu. Onlardan insaf ummak da budalalık olurdu. Tek silahımız da Şükrü Çavuş’un içinde altı fişeği bulunan tabancasıydı. Çavuş, ilk günün sabahı kayığın bordasına yaslanıp güzelce sildi, yağladı onu.

Çaltı’daki üçüncü günümüzde uzakta bir kağnı göründü. Ağır ağır yanımıza yaklaştı, içinde köylüler vardı. Kağnıdaki bir kadınla annem Çerkesçe konuşmaya başladı birden. Yüzleri güldü, bakışları parladı hatunların! Bizi şaşırtan, annem ve kadının anlaşmalarındaki gizdi. Bu nasıl bir duyguydu, birbirlerinin Çerkes olduklarını kokularından mı anlamışlardı? Bizim çözemediğimiz bu gizem, iki taraf arsında candan bir yakınlık yarattı hemen. Kadının yaşlı kocası tütün kesesini uzattı bizimkilere. Bir süre de Türkçe sohbet ettiler. Ertesi sabah aynı kağnı yine gıcırtılarla geldi yanımıza. Hediyeler getirmişlerdi. Tavuk, yumurta, peynir, yoğurt ve bal. İki de büyük taze ekmek verdiler. Ağabeyim hemen kesesine davrandı. Önlediler, satılık değildi bunlar; hediye idi. Hem biz onlardan değil miydik?

Ayrılırken annemin ve Çerkes kadının gözleri yaşardı, kucaklaştılar.

Çaltı’daki beşinci günümüzün sabahında, uzaktan doludizgin koşan atlılar gördük; tozu dumana katarak geliyorlardı. Korkulu gözlerle izlemekten ve dua etmekten başka bir şey yapamıyorduk: “Ey ulu Tanrım, sana sığındık!” Ancak atlılar bizi görmediler, önlerindeki yılkıyı kovalıyorlardı sanırım. Kendilerini yılkı avına öylesine kaptırmışlardı ki bizim görmeden geçip gittiler. Başımıza bir hal gelmeden uzaklaşmalıydık buradan. Dalgalar yine köpüklüydü ama hava açılmıştı biraz. Az sonra apar topar açıldık denize. Rus gemilerinin korkusundan kıyı kıyı yol aldık. Ertesi gün Ordu’daydık.” (s.25-26)

KAYNAK: Fevzi GÜVEMLİ, Bir Zamanlar Ordu (Anılar), Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, Ankara, 1999.